Page 1 of 9

European Journal of Business &

Social Sciences

Available at https://ejbss.org/

ISSN: 2235-767X

Volume 07 Issue 01

January 2019

Available online: https://ejbss.org/ P a g e | 478

वैशेषिक दशशन मेंअनुमान प्रमाण

डॉ. बबलूपाल

अषिषि प्रवक्ता

संस्कृ ि षवभाग

इलाहाबाद षवश्ववद्यालय,प्रयागराज

प्रस्िावना :

ककसी भी दाशशषनक सम्प्प्रदाय मेंप्रमाण की महत्ता उिनी ही सवोपरर

है, षजिनी कक उनकेषसद्धान्ि, क्योंकक उनकेषसद्धान्ि िभी िार्कशक,

युषक्तसंगि व षवश्वसनीय मानेजा सकिेहैं, जब उनमेंकोई प्रबल

प्रमाण हो , अिः सभी भारिीय दाशशषनक सम्प्प्रदायों नेमुक्त कष्ठ से

इसेस्वीकार ककया है। यह अलग बाि हैकक षभन्न-षभन्न दाशशषनक

सम्प्प्रदायों नेइसकी संख्या षभन्न-षभन्न मानी है। अिः इन प्रमाणों का

संषिप्त षववेचन अपेषिि है, ककन्िुशोध षविय की दृषि सेके वल

वैशेषिक दशशन मेंषववेषचि प्रमाण-मीमांसा केअनुमान प्रमाण का ही

उल्लेख ककया जा रहा है। महर्िशकणाद नेअपनेवैशषिक दशशन में

मुख्यिः दो ही प्रमाण स्वीकार ककयेगयेहैं- प्रत्यि और अनुमान।

ककन्िुकु छ षवद्वान्शब्द को भी प्रमाण स्वीकार करिेहैंजैसा कक व्योम- षशवाचायशकेषनम्न किन सेस्पि है-

‘ननु’शाब्द-ज्ञानस्याषपषवद्यारूपत्वाि्इहमुपन्यासेककम्प्रयोजनम्?

षवप्रषिपषत्त ज्ञानम्इषि। ििा षह शाब्दमनुमानेऽन््‍िभशविीषि के षचि्

Page 2 of 9

European Journal of Business &

Social Sciences

Available at https://ejbss.org/

ISSN: 2235-767X

Volume 07 Issue 01

January 2019

Available online: https://ejbss.org/ P a g e | 479

। अन्ये िु प्रमाणान्िरषमषि वैशेषिकाणाम् षवप्रषिपषत्तः िेन

इहाऽनषभधानाि्।"

1 शब्द प्रमाण को ही' व्‍याप्‍य' वचन या' व्‍याप्‍य

'प्रमाण भी कहा जािा है, 'व्‍याप्‍य' का अिशहैयिािशवक्ता । यहााँयिािश

वक्ता सेअषभप्राय वेद आकद शास््‍त्रों सेहै। जैसा कक स्वयं सूत्रकार ने

भी वेद शास्त्रों को प्रमाण केरूप मेंस्वीकार भी ककया है। आत्मनानात्व

के षववेचन में उन्होंने ’व्यवस्िािोनाना’

2

‘कह कर पुनः’

‘शास््‍त्रसामर््‍शयाच्च’

3कह कर यह स्वीकार ककया हैकक आत्मनानात्व की

षसषद्ध मेंवेद शास्त्र भी प्रमाण हैं। 'मोि' केषववेचन मेंभी सूत्रकार ने

शास्त्रों को ही प्रमाण रूप मेंस्वीकार ककया है‘आत्मकमशसुमोिो

व्याख्याि:’

4 अिः यह मानना उषचि ही होगा कक वैशेषिक दशशन शब्द

प्रमाण को भी स्वीकार करिा है, ककन््‍िुपृिक्प्रमाण केरूप मेंनहीं।

वैशेषिक दशशन मेंअनुमान प्रमाण :

‘प्रमाण’ शब्द 'प्र' उपसगशपूवशक ‘मा’ धािुसेकरण मेंल््‍युट प्रत्यय लगने

सेबनिा है। यहााँ‘प्र’ उपसग केसंयोग में‘मा’ धािुका अिश‘िद्वषि

ित्प्रकारकं ज्ञान’ ही होिा है। प्रमाण का लिण है- ‘प्रमाकरणम्

प्रमाणम्’अिाशि्'प्रमा' केकरण को 'प्रमाण' कहिेहैं। यिािशज्ञान को

ही प्रमा कहिेहैं, प्रमाण षववेचन का क्रम इसी ‘प्रमा’ शब्द सेआरंभ

होिा हैअिः इसका षववेचन षनम्नवत्है-संस्कारमात्रजन्यंज्ञानं स्मृषि।

1

व्‍योम, पृ. ५५४

2

वैशेषिकसूत्र,३.२.२०

3

वैशेषिकसूत्र,३.२.२१

4

वैशेषिकसूत्र, ६.२.१६

Page 3 of 9

European Journal of Business &

Social Sciences

Available at https://ejbss.org/

ISSN: 2235-767X

Volume 07 Issue 01

January 2019

Available online: https://ejbss.org/ P a g e | 480

िषिन््‍नं ज्ञानमनुभवः। स षद्वषवध: यािोंऽयिािशश्च । िद्वषि

ित्प्रकारकोऽनुभवो यिािशः। यिा- रजिे‘इदं’ ‘रजिम्’ इषि ज्ञानम्।

सैव प्रमोच्यिे। िदभाववषि ित््‍प्रकारकोअनुभवोअयिािश: यिा शुक््‍िौ

‘इदं ज्ञानम्। सैव प्रयोच्यिे।

5 यह यिािशनुभव (प्रमा) चार प्रकार है

‘प्रत्यि, अनुमषि, उपषमषि, ििा शब्द6

इनकेभी चार करण हैं।7

अिाशि्प्रत्यि, अनुमान उपमान, और शब्द केभेद सेप्रमा का करण

चार प्रकार का होिा है। आचायश प्रशस्िपाद ने बुषद्ध

उपलषब्ध,ज्ञानऔरप्रत्यय, इन शब्दों को अषवधा वृषत्त केद्वारा एक ही

अिशकेबोधक मानेहैं। इसी बुषद्ध केअनेक भेद स्वीकार ककयेहैं, ककन्िु

संिेपिः दो ही भेद- षवद्या (यिािशज्ञान), और अषवधा (अयिािशज्ञान)

स्वीकार ककया है।8 पुनः अवषध केचार भेद ककयेहैं, संशय, षवपपशय,

स्वप्न, ििा अनध्यवसाय । और षवद्या केभी चार भेद है।- इषन्ियज,

अषनषन्ियज, स्मृषि ििा आिश। इषन्िय केदो भेद-सवशज्ञीय, असवशज्ञीय

5 िकश संग्रह, पृ. ४४-४५

6 यिािाशनुभवश्‍चिुर्वशध:, प्रत््‍यिानुषमत््‍युपषमषिशब््‍दभेदाि्। वही.

7 ित्करणमषपचिुर्वशधम्-प्रत्यिानुमानोपमानशब्दभेदाि्। वही.पृ. ४६.

8 बुषद्धरुपलषब्धज्ञाशनं प्रत््‍यय इषि

पयाशया:।साचानेकप्रकारा,अिानशन््‍त््‍यात्प्रत््‍यिशषनयित््‍वाच््‍च। ............द्वे

षवधे षवद्या चाषवद्या चेषि। ित्राषवद्या चिुर्वशधा-

संशयषवपयशयानध््‍यवसायस््‍वप्‍नलिणा। प्र.पा.भा. पृ. ४१०-४११